I.ATALA: IZAKI BIZIDUNEN FUNTZIOAK

1.BIZIA IRAUNARAZTEALiburua eta balibideak

Gaiaren eskema
Gaiaren eskema osatua
Beste eskema bat

1.1.- Izaki bizidunak eta bizi- funtzioak

Materia bizigabea # Materia biziduna
Izaki bizidunon antolaketa maila
Konposaketa kimikoa → Egitura zelularra → Zelulak → Ehunak → Organoak → Sistemak
Elikadura eta nutrizioa
•Inguruneko sustantziak hartu → Zelula barruan erreakzio kimikoen bidez aldatu→ENERGIA eta MATERIA
•Bizi-funtzioakbetetzeko, haztekoeta hondatutako atalak berritzeko
Arnasketa: elikagaiaek duten energia lortu
•O2 gehienetan = ENERGIA + Hondakin sustantziak askatzea (CO2, H2O)
Hondakin-sustantziak askatzea
•Arnasketa eta nutrizioaren ondorioz hainbat hondakin- sustantzia sortzen dira. Hauek kanporatzeko prozesuari iraizketa deritzo.

	Hondakin produktuak nagusiki	Aparatu hauen bidez kanporatu
Animaliak	CO2 H2O, NH3	Arnas aparatuaren bidez Iraitz aparatuaren bidez
Landareak	CO2 —————————→	Ez dute organu bereizturik Hostoen bidez

Ingurune-aldaketei erantzutea

Estimuluak ——→ Erantzunak: Bakunak eta Konplexuak
Estimuluak hautemateko:
Animaliok: errezeptoreak (zentzumen organoak)
Landareek ez dute zentzumen- organorik, ezin dute lekualdatu .
Bi erantzun mota: norabide jakin batean hastea eta zenbait egitura irekitzea eta ixtea
Hazkuntza
Zelulak neurriz handituz
Hiru modutara: zelulak ugarituz, zelulak handituz eta ugarituz
Ugalketa
Gure berdin- berdinak edo antzekoak diren ondorengoak sortu, norberaren espezieak iraun dezan eta bizia iraunaraztea lortuz.

1.2.- Izaki bizidunen konposizio kimikoa

Bizi funtzio berberak
Izaki bizidun guztiok zelulaz osatuta
Den-denok mota bereko sustantzia kimikoak, BIOMOLEKULAK
Bioelementu ugarienak ugarienak: C, H, O, N, P, S

BIOMOLEKULA EZ-ORGANIKOAK
Bizidun nahiz bizigabeetan daude

MOTA	FUNTZIOAK
URA: ugariena	- Oranismoko erreakzio kimiko guztiak bertan gertatzen dira - Substantzien garraiorako bidea da.
GATZ MINERALAK	- Egiturak sortzen dituzte. - Nerbio- bulkadak helarazteko funtzioan nahiz muskulu- uzkurduran parte harzen dute

BIOMOLEKULA ORGANIKOAK
Izaki bizidunetan daude.

Motak	Zerez osatuta	Funtzioak
GLUZIDOAK	Monosakaridoz	Almidoia: energia- gordekina Zelulosa: landare-zelulen pareta
LIPIDOAK		Koipeak: energia gordekina animalietan Fosfolipidoak edo kolesterola: zelula-mintza eratu.
PROTEINAK	Animoazidoz	Kolagenoa: egiturak osatu Odoleko hemoglobina: garraioa Antigorputzak: babesa Entzimak: erreakzio kimikoen erregulatzaile
AZIDO NUKLEIKOAK	Nukleotidoz	ADN: izaki bizidunen garapenerako eta funtzionamendurako informazioa gorde eta helarazi ARN: proteinak sintetizatzen lagundu.

1.3.- Zelulari buruzko ezaguera, historian

NOIZ	NORK	ZER
1666	Robert Hooke	Artelazki-orritxoa poliedro itxurako hainbat gelaxka berdinez (zelula) osatuta dagoela ohartu zen
1675	Antony van Leewenhoek	Istilietako uretan izaki bizidun txiki-txikiak (animakulu)daudela ohartu zen.
TEORIA ZELULARRA
Noiz	Nork	Printzipioak
1838	Matthias J. Schleiden eta Theodor Schwann	1.- Zelula izaki bizidunen egitura- unitatea da 2.- Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da.
1855	Rudolf Virchow	3.- Zelula oro aurretik baden beste zelula batetik sortzen da, zatiketaz.

1.4.- Nolakoak dira zelulak?

Zelularen bizitza ikusgai helbide honetan

Neurria eta forma
- Neurria adierazteko, mikrometroa erabiltzen da.
- Formari dagokionez, era askotakoak, zer funtzio bete behar duten arabera.
Zelula eredu interaktiboak
Zelulen egitura
1.- Mintz plasmatikoa: zelula osoa estali eta substantzien- igarotzea erregulatzen duen mitz fina.
2.- Zitoplama: barnealdea da eta bertan funtzio zelularrak beten dituzten egiturak daude.

Organuluak errapasatzeko

Zelula ikasi!
3.- Material genetikoa: funtzionamendua kontrolatu eta erregulatzen duen substantzia da. Non dagoen arabera bi zelula mota bereizten dira:

Zelula motak	Zergaitik?	Zeintzuk?
Z. Prokariotoak	- Nukleorik ez dute. - Material genetikoa zitoplamam sakabanatuta dute.	Bakterioak
Z. Eukariotoak	- Material genetikoa nukleoaren barruan bilduta dute. - Antolaketa konplexuagoa dute. - Handiagoak dira.	Animaliak Landareak

Animali zelula eta Landare zelula
Animalia zelula- atalak
Landare zelulak- atalak

A. Z.	Protozooak (zelulabakarrak) Onddoak Animaliak (zelulaniztunak)	- Ez dute kloroplastorik - Ez dute zelula-paretarik - Bakuoloak ugariagoak eta txikiagoak
L. Z.	Algak (zelulabakarrak eta zelulaniztunak) LAndareak (zelulaniztunak)	- Kanpoko zelula- pareta dute (babesa eta forma berbera beti) - Kloroplastoak dituzte - Bakuolo gutxi eta oso handiak